Πώς η ανισότητα σκοτώνει Του Τζόζεφ Στίγκλιτς*

Πώς η ανισότητα σκοτώνει Δημοσιεύθηκε στην Αυγή την 25.12.2015 Πώς η ανισότητα σκοτώνει Του Τζόζεφ Στίγκλιτς* Αυτή την εβδομάδα, ο Angus Deaton θα παραλάβει το βραβείο Νόμπελ στα Οικονομικά για την ανάλυσή του σε σχέση με την κατανάλωση, τη φτώχεια, και την ευημερία. Δικαίως. Μάλιστα, αμέσως μετά την ανακοίνωση της βράβευσης τον Οκτώβριο, ο Deaton δημοσίευσε μια εκπληκτική εργασία με την Ann Case στα "Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών" - έρευνα που είναι, το λιγότερο, άξια είδησης όσο και η τελετή βράβευσης των Νόμπελ. Αναλύοντας τεράστιο μέγεθος δεδομένων για την Υγεία και τις αιτίες θανάτου των Αμερικάνων, η Case με τον Deaton διέκριναν μείωση του προσδόκιμου ζωής και επιβάρυνση της υγείας των μεσήλικων λευκών Αμερικανών, ειδικά εκείνων που ήταν απόφοιτοι δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή λιγότερο. Μεταξύ των αιτίων ήταν η αυτοκτονία, τα ναρκωτικά και ο αλκοολισμός. Η Αμερική υπερηφανεύεται ότι είναι μια από τις πιο ευημερούσες χώρες του κόσμου και μπορεί να καυχηθεί ότι σε κάθε πρόσφατο έτος, εκτός από ένα (το 2009), το κατά κεφαλήν ΑΕΠ έχει αυξηθεί. Και ένα σημάδι ευημερίας υποτίθεται ότι είναι η καλή υγεία υγεία και η μακροζωία. Αλλά ενώ οι ΗΠΑ ξοδεύουν περισσότερα χρήματα κατά κεφαλήν σε ιατρική περίθαλψη από κάθε άλλη χώρα (και περισσότερα ως ποσοστό του ΑΕΠ), απέχουν μακράν από το να κατακτήσουν την κορυφή του κόσμου όσον αφορά το προσδόκιμο ζωής. Η Γαλλία, για παράδειγμα, ξοδεύει λιγότερα από το 12% του ΑΕΠ της σε ιατρική περίθαλψη σε σχέση με το 17% των ΗΠΑ. Ωστόσο, οι Αμερικανοί μπορούν να αναμένουν ότι θα ζήσουν τρία ολόκληρα χρόνια λιγότερα από τους Γάλλους. Η ντροπή της Αμερικής Επί χρόνια, πολλοί Αμερικανοί εξηγούσαν αυθαίρετα αυτό το χάσμα. Οι ΗΠΑ είναι μια πιο ετερογενής κοινωνία, ισχυρίζονταν, και το χάσμα υποτίθεται πως αντικατοπτρίζει την τεράστια διαφορά του προσδόκιμου ζωής μεταξύ Αφροαμερικανών και λευκών Αμερικανών. Το φυλετικό χάσμα είναι, ασφαλώς, πολύ αληθινό. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2014, το προσδόκιμο ζωής για τους Αφροαμερικανούς είναι περίπου 4 χρόνια χαμηλότερο για τις γυναίκες και περισσότερο από 5 χρόνια χαμηλότερο για τους άνδρες, σε σχέση με τους λευκούς Αμερικανούς. Αυτή η διαφορά, ωστόσο, δεν είναι απλώς ένα αβλαβές αποτέλεσμα μιας πιο ετερογενούς κοινωνίας. Είναι ένα σύμπτωμα της ντροπής της Αμερικής: διάχυτες διακρίσεις εις βάρος των Αφροαμερικανών, αντικατοπτρίζονται στο μέσο εισόδημα των νοικοκυριών, που είναι μικρότερο από το 60% των λευκών νοικοκυριών. Τα αποτελέσματα των χαμηλότερων εισοδημάτων επιδεινώνονται από το γεγονός ότι οι ΗΠΑ είναι η μόνη ανεπτυγμένη χώρα στον κόσμο που δεν αναγνωρίζει την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη ως βασικό δικαίωμα. Κάποιοι λευκοί Αμερικανοί, ωστόσο, έχουν προσπαθήσει να μεταθέσουν την ευθύνη για το ότι οι Αφροαμερικανοί πεθαίνουν νεότεροι στους ίδιους, επικαλούμενοι τον τρόπο ζωής τους. Είναι ίσως αλήθεια ότι ανθυγιεινές συνήθειες εντοπίζονται περισσότερο ανάμεσα στους φτωχούς Αμερικανούς, δυσανάλογος αριθμός των οποίων είναι μαύροι. Αλλά αυτές οι συνήθειες είναι συνέπειες των οικονομικών συνθηκών, για να μην αναφέρουμε τις πιέσεις του ρατσισμού. Τα αποτελέσματα της μελετών των Case-Deaton αποδεικνύουν ότι τέτοιες θεωρίες δεν ευσταθούν. Η Αμερική μετατρέπεται σε μια όλο και περισσότερο διαιρεμένη κοινωνία - διαιρεμένη όχι μόνο σε λευκούς και μαύρους Αμερικανούς, αλλά επίσης μεταξύ του 1% και των υπολοίπων, και μεταξύ των εχόντων υψηλό μορφωτικό επίπεδο και μεταξύ των λιγότερων μορφωμένων, ανεξαρτήτως φυλής. Και το χάσμα μπορεί τώρα να μετρηθεί όχι μόνο σε μισθούς αλλά και σε πρόωρους θανάτους. Οι λευκοί Αμερικανοί επίσης πεθαίνουν νωρίτερα όσο τα εισοδήματά τους μειώνονται.

Μεσαία "συρρίκνωση" Αυτή η απόδειξη δεν αποτελεί σοκ για όσους από εμάς μελετούν την ανισότητα στην Αμερική. Το μέσο εισόδημα ενός άνδρα εργαζόμενου με πλήρες ωράριο είναι χαμηλότερο από ό,τι ήταν πριν από 40 χρόνια. Οι μισθοί των ανδρών αποφοίτων λυκείου έχουν πέσει κατά περίπου 19% κατά την περίοδο που εξέτασαν οι Case και Deaton. Για να καταφέρουν να επιβιώσουν πολλοί Αμερικανοί δανείζονται από τις τράπεζες με τοκογλυφικά επιτόκια. Το 2005, η κυβέρνηση του προέδρου Τζορτζ Μπους κατέστησε πολύ πιο δύσκολο για τα νοικοκυριά να κηρύξουν πτώχευση και να διαγράψουν το χρέος τους. Στη συνέχεια, ήρθε η οικονομική κρίση, η οποία κόστισε σε εκατομμύρια Αμερικανών τις θέσεις εργασίας και τα σπίτια τους. Όταν το επίδομα ανεργίας, σχεδιασμένο για βραχυπρόθεσμες περιόδους ανεργίας σε έναν κόσμο γεμάτο απασχόληση, εξαντλήθηκε, αφέθηκαν στην τύχη τους, χωρίς δίχτυ ασφαλείας (πέρα από τα κουπόνια τροφίμων), ενώ η κυβέρνηση διέσωσε τις τράπεζες που είχαν προκαλέσει την κρίση. Τα βασικά προνόμια ζωής της μεσαίας τάξης απομακρύνονταν όλο και περισσότερο από μια συνεχώς αυξανόμενη μερίδα Αμερικανών. Η μεγάλη ύφεση είχε δείξει την ευάλωτη φύση τους. Αυτοί που είχαν επενδύσει στο χρηματιστήριο είδαν το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους να εξαφανίζεται, αυτοί που είχαν επενδύσει τα χρήματά τους σε ασφαλή κρατικά ομόλογα είδαν το εισόδημα της σύνταξής τους να εκμηδενίζεται, καθώς η Fed μείωσε αμείλικτα τόσο τα βραχυπρόθεσμα όσο και τα μακροπρόθεσμα επιτόκια. Με τα δίδακτρα των κολεγίων στα ύψη, ο μόνος τρόπος που τα παιδιά τους θα μπορούσαν να αποκτήσουν εκπαίδευση, που θα μπορούσε να τους προσφέρει ένα ψήγμα ελπίδας, ήταν να δανειστούν: αλλά με το να μετατρέπονται τα εκπαιδευτικά δάνεια σε σχεδόν ποτέ πληρωτέα, το φοιτητικό χρέος μοιάζει ακόμα χειρότερο από τις άλλες μορφές χρέους.

Μέτρο ευημερίας Δεν υπήρχε κανένας τρόπος ώστε αυτή τη συσσωρευμένη δημοσιονομική πίεση να μην την υποστούν οι Αμερικανοί της μεσαίας τάξης και οι οικογενειές τους. Και δεν προκαλεί έκπληξη ότι αυτό αντικατοπτρίζεται σε αύξηση των ποσοστών χρήσης ναρκωτικών, αλκοολισμού και αυτοκτονίας. Ήμουν επικεφαλής οικονομολόγος της Παγκοσμίου Τράπεζας στα τέλη της δεκαετίας του '90, όταν ξεκινήσαμε να λαμβάνουμε παρόμοια θλιβερά νέα από τη Ρωσία. Τα στοιχεία μάς έδειξαν ότι το ΑΕΠ είχε πέσει κατά περίπου 30% από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά δεν ήμασταν σίγουροι για τις μετρήσεις μας. Τα στοιχεία που έδειχναν ότι το προσδόκιμο ζωής των ανδρών μειωνόταν, ακόμη και όταν αυξανόταν στον υπόλοιπο κόσμο, επιβεβαίωσαν την εντύπωση ότι τα πράγματα δεν πήγαιναν πολύ καλά στη Ρωσία, ιδιαίτερα έξω από τις μεγάλες πόλεις. Η Διεθνής Επιτροπή για τη Μέτρηση των Οικονομικών Επιδόσεων και της Κοινωνικής Προόδου, στην οποία συν-προέδρευα και στην οποία ο Deaton υπηρέτησε, είχε νωρίτερα τονίσει ότι το ΑΕΠ δεν είναι συχνά καλό μέτρο της ευημερίας μιας κοινωνίας. Τα νέα αυτά δεδομένα για τη φθίνουσα κατάσταση της υγείας των λευκών Αμερικανών επιβεβαιώνουν το συμπέρασμα. Η κατεξοχήν κοινωνία της μεσαίας τάξης (όπως είναι η αμερικανική) βρίσκεται καθ' οδόν προς το να γίνει η πρώτη πρώην κοινωνία της μεσαίας τάξης... * Ο Τζόζεφ Στίγκλιτς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και κάτοχος Νόμπελ στα Οικονομικά ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΛΛΗ ΖΩΤΟΥ

Μνήμες Πρωτοχρονιάς Μανταδάκης Άγγελος

Μνήμες Πρωτοχρονιάς Μανταδάκης Άγγελος | δημοσιευτηκε ΑΥΓΗ στις 30.12.2015

Μνήμες Πρωτοχρονιάς ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΜΑΝΤΑΔΑΚΗ Πρωτοχρονιά, κάπου στις αρχές της δεκαετίας του '60. Αναμνήσεις και μαρτυρίες μιας εποχής που έμεινε στην ιστορία ως μαύρη οκταετία του Κ. Καραμανλή του πρεσβύτερου ή αλλιώς καραμανλοκρατία. Μπορεί στη χώρα να υπήρχε κοινοβουλευτική δημοκρατία κατ' επίφαση αλλά βασίλευαν το κράτος και το παρακράτος της Δεξιάς. Τον Νοέμβριο του 1961 έγιναν οι περιβόητες εκλογές βίας και νοθείας με σκοπό να τσακίσουν την ανερχόμενη τότε ΕΔΑ. Τον Μάιο του 1963 δολοφονείται στη Θεσσαλονίκη ο βουλευτής της ΕΔΑ και αγωνιστής της ειρήνης Γρηγόρης Λαμπράκης από το παρακράτος των κοτζαμάνηδων. Το 1965 γίνεται η περιβόητη πια αποστασία, που οδηγεί στην πτώση της κυβέρνησης Παπανδρέου, η οποία πληρώνει ακριβά τη συμβιβαστική της πολιτική. Πρωτοχρονιά του 1966 ο Κωνσταντίνος Γκλύξμπουργκ, που διαδέχτηκε στον θρόνο τον Παύλο, χαρακτηρίζει τον κομμουνισμό ως μίασμα. Για να ξαναγυρίσουμε πίσω στο 1961 όπου επί κυβερνήσεως Καραμανλή στη χώρα υπάρχουν αρκετές εκατοντάδες πολιτικοί κρατούμενοι, ενώ το ΚΚΕ είναι στην παρανομία. Η αστυνομική βία είναι πανταχού παρούσα. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1961, ένας δεκαεπτάχρονος μαθητής με ακορντεόν ανεβοκατεβαίνει στα λεωφορεία και τον ηλεκτρικό ψάλλοντας τα δικά του κάλαντα "αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, το ρύζι έφτασε εννιά, και η ζάχαρη δεκάξι και ο φτωχός θα τα τινάξει...". Από εφημερίδες της εποχής διαβάζουμε ότι "ο δεκαεπτάχρονος συνελήφθη από άντρες του Παραρτήματος Ασφαλείας Ομονοίας και απεστάλη στον εισαγγελέα ανηλίκων".

Ανήμερα της πρωτοχρονιάς του 1961, ο πατέρας μου, ΕΔΑΐτης και συνδικαλισμένος τσαγκάρης, με παίρνει μαζί του στις φυλακές Αβέρωφ στη Λ. Αλεξάνδρας. Είναι μέρα αλληλεγγύης προς τους πολιτικούς κρατούμενους, που καλούν τους δημοκράτες να επισκεφτούν τις φυλακές και να προσφέρουν δέματα στους δεσμώτες. Τα δέματα περιέχουν τσιγάρα, ρούχα, βιβλία και άλλα είδη πρώτης ανάγκης. Οι αρμόδιοι των φυλακών τα περνούν από εξονυχιστική έρευνα, αφαιρούν βιβλία και ό,τι άλλο θεωρούν ύποπτο, ενώ κάποια δέματα επιστρέφονται αυτούσια. Περιμένοντας έξω από τις φυλακές μια γυναίκα δίπλα μας κλαίει. Ακούω το γοερό της κλάμα, που δεν θα το ξεχάσω ποτέ, και τον πατέρα μου να της λέει "μην κλαίτε, κυρία μου, δεν ταιριάζουν τα κλάματα για τους αγωνιστές". Σε λίγο το δέμα μάς επιστρέφεται γιατί ο παραλήπτης πολιτικός κρατούμενος και φίλος του πατέρα μου έχει μεταφερθεί αιφνιδίως στο νοσοκομείο των κρατουμένων. Δεν θυμάμαι πώς, αλλά την ίδια μέρα βρίσκομαι με τον πατέρα μου σε ένα νοσοκομείο όπου μου κάνει εντύπωση η παρουσία χωροφυλάκων που φρουρούν την είσοδο του θαλάμου. Μετά από πολλές διατυπώσεις επισκεπτόμαστε τον κρατούμενο που ασθενεί, ο οποίος δεν μπορεί να μας μιλήσει γιατί ψηνόταν στον πυρετό. Τον βλέπουμε μόνο για δύο λεπτά και αποχωρούμε. Προλαβαίνει μόνο να μου πει με βαριά φωνή "να γίνεις καλός άνθρωπος". Εκεί τελειώνει η Πρωτοχρονιά του 1961 και ανοίγει για μένα μια εποχή που σημάδεψε τη ζωή μου στα επόμενα παιδικά και εφηβικά χρόνια.

Αλλάζουμε την Ευρώπη, τώρα

Αλλάζουμε την Ευρώπη, τώρα ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΑΥΓΗ ΤΗΝ 24.12.2015 Του Τoμά Πικετί Η Ακροδεξιά έχει αυξήσει τα ποσοστά της από 15% σε 30% στη Γαλλία σε διάστημα λίγων μόλις ετών, αγγίζοντας ώς και το 40% σε πολλές περιοχές. Πολλοί παράγοντες έχουν συμβάλει σ' αυτό: η άνοδος της ανεργίας και της ξενοφοβίας, η μεγάλη απογοήτευση από την εμπειρία της Αριστεράς στην κυβέρνηση, το αίσθημα ότι όλα έχουν γίνει πια και ότι πρέπει να υπάρξει διαφορετικός πειραματισμός, συν τού ότι πληρώνουμε τις συνέπειες της καταστροφικής διαχείρισης της χρηματοοικονομικής κρίσης που ξέσπασε στις ΗΠΑ το 2008, για της οποίας όμως τον μετασχηματισμό σε ευρωπαϊκή, στο όνομα ακατάλληλων θεσμών και πολιτικών, μπορούμε μόνο εαυτούς να κατηγορούμε. Στην Ευρωζώνη, έχουμε ένα κοινό νόμισμα με 19 διαφορετικά δημόσια χρέη, 19 επιτόκια δανεισμού επί των οποίων οι αγορές κερδοσκοπούν χωρίς έλεγχο, 19 διαφορετικούς τρόπους φορολόγησης επιχειρήσεων σε ελεύθερο μεταξύ τους ανταγωνισμό και μη κοινές κοινωνικές και εκπαιδευτικές πολιτικές. Αυτό δεν μπορεί να δουλέψει και δεν θα δουλέψει. Μόνο μια δημοκρατική και κοινωνική επανίδρυση της Ευρωζώνης, βασισμένη στην ανάπτυξη και στην απασχόληση, με ένα μικρό πυρήνα χωρών έτοιμων να πάνε ένα βήμα μπροστά και να εφοδιαστούν με κατάλληλα πολιτικά εργαλεία, θα μας βοηθούσε να αντισταθούμε στον πειρασμό του εθνικισμού και του μίσους, που σήμερα απειλεί ολόκληρη την Ευρώπη. Το περασμένο καλοκαίρι, μετά το ελληνικό φιάσκο, ο Φρανσουά Ολάντ είχε ξεκινήσει να υιοθετεί την άποψη υπέρ ενός νέου κοινοβουλίου για την Ευρωζώνη. Η Γαλλία πρέπει τώρα να καταθέσει μια συγκεκριμένη πρόταση στους βασικούς εταίρους της και να πετύχει συμβιβασμό. Διαφορετικά, η ατζέντα θα μονοπωληθεί από χώρες που επιλέγουν να υποκύψουν σε μια εθνική αφήγηση (Βρετανία και Πολωνία). Αρχικά, είναι σημαντικό οι Ευρωπαίοι ηγέτες -και συγκεκριμένα σε Γαλλία και Γερμανία- να αναγνωρίσουν τα λάθη τους. Μπορούμε να συζητάμε ασταμάτητα για κάθε είδους μεταρρυθμίσεις. (...) Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι αυτές ο λόγος της ξαφνικής μείωσης της ανάπτυξης στην Ευρωζώνη την περίοδο 2011-2013, την ώρα που η οικονομική ανάκαμψη κέρδιζε έδαφος στις ΗΠΑ. Πλέον δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ανάκαμψη υπονομεύτηκε από την υπέρμετρη όρεξη να μειωθούν τα ελλείμματα του 2011-2013 - με συγκεκριμένες φορολογικές αυξήσεις στη Γαλλία, μερικές των οποίων ιδιαίτερα βαριές. Η τυφλή εφαρμογή δημοσιονομικών κανόνων είναι που εξηγεί γιατί το 2013 το ΑΕΠ της Ευρωζώνης δεν έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 2007. Η παρέμβαση της ΕΚΤ την τελευταία στιγμή και το νέο δημοσιονομικό σύμφωνο του 2012 (που δημιούργησε τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας με έναν προϋπολογισμό της τάξεως των 700 δισ. ευρώ που μας οδηγεί στη συσσώρευση χρεών) τελικώς συνέβαλαν στην κατάσβεση της φωτιάς - αλλά μας εμπόδισαν από τη λύση του πραγματικού προβλήματος. Η ανάπτυξη παραμένει αδύναμη και η κρίση εμπιστοσύνης εμμένει. Τι πρέπει να κάνουμε λοιπόν; Πρέπει να διοργανωθεί συνδιάσκεψη των χωρών της Ευρωζώνης εστιασμένη στην ελάφρυνση των χρεών, κατά τον τρόπο όσων έγιναν μεταπολεμικά, όταν η Γερμανία ήταν ο κύριος ωφελημένος. Ο στόχος θα είναι να μειωθεί το συνολικό δημόσιο χρέος, επί αναλογικής βάσεως, σύμφωνα με τις αυξήσεις χρέους που συνέβησαν από την αρχή της κρίσης. Ως πρώτο βήμα, όλα τα χρέη άνω του 60% του ΑΕΠ θα πρέπει να τεθούν σε ένα κοινό fund, με μορατόριουμ στην αποπληρωμή τους, έως ότου κάθε χώρα ανακάμψει στα επίπεδα του 2007. Το σύνολο της ιστορικής εμπειρίας δείχνει ότι πάνω από ένα ορισμένο επίπεδο δεν έχει νόημα να αποπληρώνει κανείς χρέη για δεκαετίες. Είναι προτιμότερο να μειωθεί ο βραχνάς, προκειμένου να υπάρξουν επενδύσεις στην ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένης και της πλευράς των πιστωτών. (...) Το κοινοβούλιο της Ευρωζώνης θα πρέπει να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη ενός κοινού συστήματος φορολόγησης των επιχειρήσεων, διαφορετικά ο δημοσιονομικός κατήφορος και τα σκάνδαλα τύπου LuxLeaks θα επαναλαμβάνονται. Αυτό θα διευκόλυνε τη χρηματοδότηση ενός επενδυτικού πλάνου στις υποδομές και στα πανεπιστήμια. Πρώτης τάξεως παράδειγμα είναι το πρόγραμμα Εράσμους, που κατά κόρον υποχρηματοδοτείται (2 δισ. ευρώ ανά ακαδημαϊκό έτος, συγκριτικά με τα 200 δισ. ευρώ που ετησίως αφιερώνονται στην αποπληρωμή τοκοχρεολυσίων στην Ευρωζώνη), την ώρα που θα έπρεπε αθρόα να επενδύουμε στην καινοτομία και τους νέους ανθρώπους. Η Ευρώπη έχει όλα τα φόντα που χρειάζεται για να παρέχει το καλύτερο κοινωνικό μοντέλο σε όλο τον κόσμο. Ας σταματήσουμε να πετάμε τις ευκαιρίες μας. (...) Αν η Γερμανία πεισματικά αρνείται, τότε η αντιευρωπαϊκή ρητορική θα είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Πριν επικρατήσει το Plan B, που προτείνει η Ακροδεξιά και στο οποίο ολοένα και περισσότερο υποκύπτει και η Ακροαριστερά, ας δώσουμε μια ειλικρινή ευκαιρία σε ένα ολοκληρωμένο Plan A. * Αναδημοσίευση από το piketty.blog.lemonde.fr Μετάφραση: ΜΙΝΑ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ